02-12-05

De scheiding der Nederlanden - verschillende visies.

Noord en Zuid  
De scheiding der Nederlanden - verschillende visies
geschreven door Philip Vos   
 
2. Noord en zuid, een bevroren front?
De tweede stelling, afkomstig van Geyl, gaat niet uit van verschillen maar van de resultaten van de oorlogvoering en de geografische factoren van de Nederlanden. De grens die kwam te liggen tussen noord en zuid werd niet als definitief gezien, tijdgenoten zagen niet dat zij binnen een groter geheel een tweeheid gingen vormen, de grens werd door het Spaanse wapengeweld getrokken en niet door de bewoners. Alexander Farnese, de hertog van Parma boekte grote successen en wist door middel van spectaculaire veroveringen en ook door diplomatiek overleg met de ontevreden zuidelijke adel het zuiden te heroveren voor Spanje. De capitulatie van Antwerpen, zegt De Schepper, werd toentertijd eigenlijk beschouwd als het genadeschot voor de Opstand en een stimulatie voor Parma om vooral door te gaan met de herovering, het noorden moest nu snel weer terugvallen in Spaanse handen.

Maar dit zou niet gebeuren, Alexander van Parma moest zijn strijd tegen het noorden vrijwel staken om verschillende redenen. Hij moest deelnemen aan de strijd tegen Engeland (armada catholica) en daarna beval Filips II om de katholieke Liga in Frankrijk te steunen. Ook werd hij tegen gehouden door de grote rivieren die als een grote barriere op zijn weg lagen zegt Geyl. De zuidelijke Nederlanden bleven nu een militair gebied, een bevroren front zoals dat heet, waar de Spaanse troepen voortdurend aanwezig bleven. Een grote vluchtelingenstroom kwam op gang, Vlamingen en Brabanders die hun weg zochten naar het noorden en naar andere gebieden in Europa. Deze vluchtelingen droegen met hun sterke geloofsovertuiging sterk bij aan de overgang tot het calvinisme in het noorden.

Maar volgens De Schepper legden zowel de noordelijke Nederlanden als Spanje zich niet neer bij deze stand van zaken. Het noorden probeerde toch het zuiden los te maken van Spanje en Spanje probeerde toch om het noorden te heroveren en te rekatholiseren. Spinola strandde door geldgebrek met zijn offensief tegen de IJssellinie en Maurits' heroveringen waren onvoldoende om de Unie van Utrecht bij elkaar te houden. Ook zou Maurits oog hebben gehad voor de verlangens van zijn Friese bloedverwant en werd er voorrang gegeven aan de herovering van Friesland, de Drentse en Groningse ommelanden, Gelre en Overijssel in plaats van aan het zuiden. Een actie om de kapersnesten Nieuwpoort en Duinkerken in handen te krijgen in 1600 was ook bedoeld om de Vlaamse bevolking in opstand te krijgen, maar deze hield zich erg lauw. Stadhouder Frederik Hendrik had nog een heel lijstje die hij wilde afwerken: Antwerpen, Mechelen, Leuven, Brussel, Gent en Brugge moesten nog aan de Republiek worden toegevoegd, maar dit is niet door gegaan want Hollands eigenbelang ging voor. Niet alleen interne factoren zorgden voor de bevriezing van het front, Fruin zelf zegt dat als Engeland en Frankrijk de Republiek waren blijven steunen zou de rest van de Nederlanden ook in handen van de Republiek geweest kunnen zijn. Frankrijk had vrede gesloten met Spanje en wilde niet opnieuw een oorlog en bovendien, vroeg Fruin zich af, zat Frankrijk wel zo te springen om een calvinistisch bolwerk aan zijn grenzen ?

Bij de vrede van 1648 bezat de Republiek Maastricht in Limburg, Den Bosch in Brabant, Zuidoever van de Westerschelde. Maar als het aan de Zeeuwse en Amsterdamse calvinisten had gelegen was de strijd voortgezet tot in Amerika aan toe.

3. Scheiding op de verkeerde plaats?
De visie dat het noorden en zuiden reeds vanaf het begin hebben gestuurd op een scheiding boet steeds meer aan waarde in terwijl de militair/geografische visie steeds meer terrein wint. Ik wil nu laten zien dat er geen sprake geweest kan zijn van een streven naar afscheiding zowel in noord als zuid niet en dat de grens zoals die er nu ligt helemaal niet zo vanzelfsprekend is. Als er uberhaupt een scheiding in de lucht gehangen zou hebben dan lag een scheiding tussen oost en west, waar de verschillen groter waren dan tussen noord en zuid, eerder voor de hand, of een scheiding tussen het Franstalige en Nederlandstalige gedeelte, zowel Geyl als De Schepper zijn hier van overtuigd. Het waren bijvoorbeeld de Walen die de Spaanse zijde kozen en de Vlamingen en Brabanders die, samen met de noordelijke provincies, het koninklijk gezag voor vervallen verklaarden en zich strakker gingen binden aan het noorden.

En om zo terug te komen op Fruin's opvatting dat het zuiden en het noorden teveel van elkaar af stonden door de grote rol van adel en geestelijkheid in het zuiden en de steden in het noorden : na de Spaanse furie in Vlaanderen en Brabant was het de leidende klasse die ging onderhandelen met het noorden en niet de steden, er was toen dus een samenwerking tussen de zuidelijke adel en de noordelijken met als algemene doelstelling, de Spanjaarden uit de Nederlanden te verdrijven, aldus Geyl.

Vlaanderen, Brabant en Holland vormden een culturele eenheid, er waren vele overeenkomsten in de kunst, veel meer dan tussen Holland en Groningen of Friesland. Men kan ook geen cultuurgrens trekken tussen noord en zuid maar eerder tussen oost en west, daar oost en west meer verschillen vertonen dan noord en zuid. Kunsthistorici proberen vaak het Nederlands-Belgisch dualisme uit de 19de eeuw te projecteren op de situatie van de 15de en 16de eeuw en zoeken daar verschillen tussen noord- en Zuidnederlandse kunstenaars. Alsof die verschillen toen onbewust al bestonden! En natuurlijk vindt men wel verschillen, alleen zijn die verschillen die niet samen vallen met de latere politieke tegenstelling. Men kan zeggen dat de verschillen die ontstonden na de scheiding de overeenkomsten van voor de scheiding hebben doen vergeten. Volgens Geyl bestaat er geen noord- of zuid-Nederlandse schilderkunst, er zijn wel verschillende regionale scholen te onderscheiden maar deze hadden een wisselwerking, er was geen dualisme tussen noord en zuid Waarom zou men eigenlijk grenzen trekken, is de schilderkunst niet grensoverschrijdend ? Vlaanderen en Brabant waren begonnen met een proces van Nederlandse cultuur, waarbij Vlaanderen en Brabant de rijkste en meest vooruitstrevende regio's waren in de Nederlanden, die hun invloed uitstraalde naar het noorden.

Conclusie
Men kan dus zeggen dat er tussen noord en zuid weinig verschil bestond, Fruins stelling dat het een diepgeworteld verschil was die de scheiding veroorzaakte kan niet juist zijn. De verschillen die na de scheiding zijn ontstaan en logisch zijn, omdat beide staten een andere weg zijn gegaan, mag men niet zonder meer terug zoeken in de tijd van voor de scheiding. Geyl propageerde juist dat het geen diepgeworteld verschil was maar een resultaat van het Spaanse wapengeweld, welke de scheiding hebben doen ontstaan. Daar komt dan ook nog het geldgebrek van de Spaanse regering bij, de preoccupatie met andere zaken dan de opstandige Nederlanden en ook het beleid van de Republiek om voorrang te verlenen aan de oostelijke provincies in plaats van aan het zuiden. Deze laatste stellingen werden naar voren gebracht door De Schepper. De visies van Geyl en Schepper zijn, afgaande op de voorbeelden die gegeven zijn in dit stuk, een stuk aannemelijker dan die van Fruin. Fruin die vanuit zijn 19de eeuwse wereld de scheiding probeert te verklaren door het Nederlands-Belgische dualisme daarop toe te passen, een dualisme die volgens Geyl en De Schepper toen nog niet bestond of heeft kunnen bestaan. Er is niet naar toe gewerkt, de scheiding is een gevolg van toevalligheden. Beide delen gingen dus hun eigen weg en die verschilde dusdanig dat een hereniging van Noord en Zuid in 1813 niet lang houdbaar bleef. In 1830 (formeel 1839) vond er opnieuw een scheiding plaats, die tot de dag van vandaag voortleeft. Twee Nederlandstalige staten naast elkaar: Nederland en Belgie.



Bron: www.geschiedenis.nl


10:30 Gepost door Stef | Permalink | Commentaren (5) |  Facebook |